(Gemeente)zang en kerkmuziek in tijden van corona?

Gemeentezang, zingen en andere muziek in een anderhalve meterliturgie? Wat zijn de (on)mogelijkheden? Hoe ga je daar mee om? Zijn er alternatieven? En wat zijn de (liturgische) overwegingen?
Deputaten Eredienst (GKv en NGK) en het Steunpunt Liturgie hebben het onderwerp in kaart gebracht, om te helpen bij de omgang met de (on)mogelijkheden tijdens de coronapandemie.

    Inhoud


    1. Achtergrond
    2. Zingen en musiceren in de kerkdienst
    3. En nu zingen niet kan? Of hooguit mondjesmaat?
    4. Wanneer kan zingen wel?
    5. Het is en blijft anders

    Download de volledige tekst (update 8 juli 2020)

Vanaf 1 juli is het advies om niet te zingen tijdens kerkdiensten genuanceerd. Het RIVM heeft extra aandachtspunten voor koren en zangensembles opgesteld (zier hier; onder aan de pagina). Voor kerken waar gemeentezang gebruik is, wordt niets vermeld, maar het CIO geeft enkele adviezen. Samenvattend:

  1. Gezondheidscheck aanwezigen vereist;
  2. Goede en voortdurende ventilatie (luchtverversing; 24 u per dag). Zie ook hier.
  3. Regelmatig grondig luchten van de ruimte;
  4. Koorzang is mogelijk;
  5. Als er wordt gezongen is registratie van de aanwezigen verplicht;
  6. Minimaal 1,5 m. afstand tussen de koorzangers; bij voorkeur in zigzag-opstelling;
  7. Gemeentezang in de banken wordt ontraden; in grote kerken levert het minder risico; in kleine kerken met een plafond lager dan 4 m. wordt het ontraden.
  8. Hard zingen is niet toegestaan;
  9. De afgesproken werkwijze is in het protocol opgenomen.

1. Achtergrond


In Nederland wordt de vraag rond kerkdiensten, zingen en corona, onderzocht door het RIVM (evenals zingen en musiceren in blaasensemble/-orkest). Aanvankelijk was het advies: ‘Zolang we dit niet zeker weten, raden we af om samen te musiceren (zingen/blazen).’ Zoals hierboven staat, zijn de mogelijkheden inmiddels iets verruimd, uitgaande van wetenschappelijk onderzoek.
Met oog op muziek en musiceren zijn er twee belangrijke informatiebronnen: VirMus en Koornetwerk Nederland.
Virmus verzamelt de wetenschappelijk informatie, in samenwerking met de TU Delft. Hun advies is: ga niet af op allerlei informatie die via internet en social media tot ons komt.
Met oog op koren, cantorijen en zanggroepen: Koornetwerk Nederland biedt, in samenwerking met het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) verantwoorde informatie voor koren, zoals een protocol waarin een richtlijn samenzang-/spel is opgenomen. Voor de kerken is er het CIO (Interkerkelijk Contact Overheidszaken); zij verzorgen het contact met de overheid.

  1. VirMus
  2. Koornetwerk
  3. Cio

2. Zingen en musiceren in de kerkdienst


Zingen, gemeentezang hoort bij een kerkdienst. De vraag waarom dat zo is wordt op verschillende manieren beantwoord. Er kan geantwoord worden vanuit de eigen ervaringen en de eigen beleving, vanuit de theologie, vanuit liturgie. En al die antwoorden laten iets zien van de betekenis van zingen en muziek in de liturgie.
Nu er vanwege de corona-omstandigheden niet gezongen kan worden, gaat het vooral om de vraag: wat betekent dit voor kerkdiensten? Hoe lossen we het op (en valt er eigenlijk iets op te lossen)? Hoe compenseren we (en valt er eigenlijk iets te compenseren)?

Zingen in de kerkdienst …:

    • … is actieve deelname door de kerkgangers;
    • … is communicatie (met elkaar, met God);
    • … geeft vorm aan onderdelen van de liturgie (zoals een gezongen geloofsbelijdenis);
    • … creëert verbinding (met elkaar, met God);
    • … is een lichamelijke activiteit (je bent de ‘speler’ en tegelijk ook het instrument; zingen betekent ‘adem’, adem betekent ‘leven’ (en als het wegvalt: ‘dood’);
    • … is uitzingen én inzingen;
    • … gaat van uitbundige blijdschap tot diep verdriet, van lofprijzing tot woede etc., etc.;
    • … kan je meenemen naar iets wat groter is dan jijzelf, dan jullie samen;
    • … is liturgisch handelen

Musiceren in de kerkdienst …:

    • Net als zingen in de kerkdienst is musiceren in de kerkdienst liturgisch handelen. Veel van wat voor zingen geldt, gaat met wat praktisch verschil of nuanceverschil ook op voor instrumentale muziek.

3. En nu zingen niet kan?


Uitgaande van wat hierboven kort is aangegeven doen we hier een aantal suggesties. Niet omdat ze per se allemaal opgevolgd zouden moeten worden. Wel als handreiking: zo zou het kunnen. En voor alle zekerheid: in alle gevallen geldt dat de richtlijnen van rijksoverheid en RIVM van toepassing blijven.

    Zingen is een van de belangrijkste vormen van actieve participatie voor de kerkganger. Er zijn ook andere (liturgische) vormen van actieve deelname maar de gereformeerde traditie is daar altijd terughoudend in geweest. Daardoor vallen ze als mogelijkheid al snel buiten beeld. Of het wordt geassocieerd met andere kerken en liturgische praktijken. In de huidige situatie kunnen ze ondertussen zinvol en waardevol zijn, zeker als het gaat om actieve deelname door de kerkganger:

      o gezamenlijk spreken. Denk aan vaste teksten zoals het Onze Vader, de geloofsbelijdenis. Denk ook aan beurtspraak tussen de voorganger en de kerkgangers (bijvoorbeeld door tijdens het gebed samen steeds een herhaalde zin uit te spreken, zoals ‘Heer, ontferm U’. Of, zoals in refrein in een gezongen lied steeds herhaalt wordt, in een gesproken tekst steeds een gezamenlijk gesproken zin te herhalen, als een gesproken refrein.

      Voorbeelden en suggesties? Hier zijn een aantal ideeën en mogelijkheden op een rijtje gezet: Download

    Zingen is een lichamelijke activiteit. Maar er zijn meer lichamelijke elementen:

      o Allereerst het samen spreken (zie direct hierboven).
      o Verder kun je ook nadenken over houdingen en gebaren. Staan, zitten, het hoofd gebogen, handen opgeheven. Juist nu kan het goed zijn om het vaste patroon aan houdingen en bewegingen goed te bekijken. Waarom staan? Waarom zitten? Hoe zijn onze gebedshoudingen? Elk gebed in dezelfde houding? Wanneer een actieve houding, wanneer passief? Etc. etc.
      o Het gaat bij houding en gebaar niet alleen om uiten, maar ook om innen. Dat wil o.a. zeggen dat gebaren soms groot en expressief kunnen zijn (opgeheven handen bijvoorbeeld), maar net zo goed klein en intiem (een gebogen hoofd).

     
    Zingen is een vorm van musiceren. Instrumentale muziek kan gelukkig wel (maar: beter geen blaasinstrumenten!):

      o Bij zingen gaat het om een samensmelten van tekst en melodie. In de melodie komt daardoor de tekst mee. Maak vanuit dit gegeven gericht gebruik van instrumentale muziek. Dat kan heel eenvoudig, door de melodie eenstemmig te spelen. Laat de tekst in beeld komen, terwijl de gespeelde melodie klinkt.
      o Een mooi voorbeeld uit de brede traditie van de kerkmuziek: het orgelvers. Bij een lied van meerdere coupletten komt een (of meer dan een) couplet voor rekening van de organist. Hij/zij speelt een mooie zetting of een op de tekst van het couplet gebaseerde bewerking. De gemeente wordt zo in dit couplet meegenomen. Belangrijk:

         de kerkganger heeft de couplettekst in het oog, via de eigen liedbundel of via het scherm;
         de melodie blijft herkenbaar;
         de opeenvolging van coupletten, gezongen én gespeeld blijven een muzikale eenheid, in één doorgaande beweging.

      o Instrumentale muziek kan een ander liturgisch moment of liturgische handeling begeleiden. Niet als achtergrondmuziek of sfeermakertje, maar als verdiepende laag bij dat wat er op dat moment gebeurt. Zie ook hieronder.

    Zingen beweegt zich o.a. op het niveau van het poëtische, beeldende, associatieve, kunstzinnige:

      o Gebruik gedichten. Vaak kunnen liederen als gedicht gelezen worden. In een bundel als het liedboek zijn gedichten en andere poëtische teksten opgenomen. [NB verwijzen naar speciaal register]. Kijk in de gemeente rond of er iemand is met talenten op dit vlak.
      o Een extra optie bij dit lezen/voordragen is dat de melodie wordt gespeeld (zie ook bij het vorige bolletje hierboven).
      o Meer dan ooit is belangrijk: goed voorlezen (o.a. de Bijbellezingen). Dat is op zich niets nieuws, en op het eerste gezicht heeft het ook niets met de corona-situatie te maken. Maar juist nu kan er aandacht komen voor het belang van het lezen van een tekst de tekstuele, literaire kwaliteit. Er is namelijk overeenkomst met muziek en musiceren:

         Er wordt wel gesproken over taalmelodie
         Bij tekstvoordracht wordt gewerkt met expressiemiddelen die ook bij musiceren worden gebruikt. [Dit wil niet zeggen dat het bij het voorlezen van de Bijbel primair gaat om interpretatie en expressie, wel dat er overeenkomsten zijn tussen taal tot klinken brengen en muziek tot klinken brengen.
    Zingen werkt ook op het vlak van ver-beelding en associatie. Beeldende kunst doet dat ook. Vraag je af of een lied vervangen worden door een afbeelding van een schilderij? Kan het daarmee samengaan, bijvoorbeeld door het te lezen bij het beeld?
    Kan gemeentezang vervangen worden door neuriën?

      o Aan de ene kant: het brengt een actief handelen met zich mee;
      o Aan de andere kant: het vraagt zelfbeheersing, nl. om niet ongemerkt over te gaan in meer dan neuriën want de lippen moeten gesloten blijven, de ademstroom en -druk ingehouden.
      o Het is wellicht verstandig om dit niet als vervangende optie aan te dragen, en er in ieder geval op te wijzen dat, wie wel mee neuriet, het hooguit zacht en ingehouden moet doen.
      o De officiële instanties hebben zich hierover niet uitgesproken.
    Hoe zit het met het werken met bestaande opnames , of die nu uit het archief van eigen diensten komen, van YouTube of via de EO van Nederland Zingt? Enkele aandachtspunten:

      o Bij een bestaande opname is er geen gelijktijdigheid. Ook wordt er iets van buiten ingebracht. Dat doorbreekt al heel snel de flow van de eigen dienst. De spanningsboog van dit moment, deze plaats en deze context wordt doorbroken. Dit gaat allereerst op voor gemeentezang, want -bewust of onbewust- wordt daarin het moment zelf meegenomen, de gezamenlijkheid van de dienst tot dan toe.

      o Het ontbreken van de eigen gemeentezang wordt om deze redenen niet opgevuld door te luisteren naar gemeentezang van elders. Wel ontstaat er iets anders, namelijk luisteren naar een bestaande opname. Dat vraagt een eigen manier van afstemmen en finetunen. (o.a.: kloppen de coupletten? Klopt de wijze van zingen en met het moment in de dienst waarop het beluisterd wordt).

    Wat dan wel?

      o Denk in plaats hiervan aan de kleine zanggroep, een gemeentezangkwartet (kwartet want er mogen maximaal 4 mensen deel van uitmaken). Déze mensen, leden van de gemeente, zingen als pars pro toto. Zij brengen hier de stem van de gemeente tot klinken, en dat is een principieel gegeven! Het gaat namelijk niet erom dat er gezongen muziek klinkt, maar dat de gemeente zingt.

      o Muziek om te luisteren: kies bij voorkeur voor live muziek. Schakel muzikale gemeenteleden in.

      o Kies je wel voor bestaande opnames, wees er dan van bewust dat het auteursrechtelijk geregeld moet zijn.

      o Instrumentale muziek: blaasinstrumenten zijn voorlopig niet verstandig. Van de blaasinstrumenten in ieder geval niet dwarsfluit en panfluit, want bij deze instrumenten wordt de lucht over het mondstuk heen geblazen.

4. Wanneer kan zingen wel?

    In de kerkdienst: een voorzanger, cantor of ‘zangleider’ (de laatste leidt dan niet, maar zingt alleen), een bescheiden gemeentezanggroep of cantorij. In alle gevallen: op meer dan voldoende afstand. (Zie de algemene richtlijnen bovenaan).

    Buiten de kerkdienst:

      o Zing thuis! Onder douche, maar ook rond de maaltijd, of een morgenlied in de ochtend en een avondlied voor het slapengaan. Juist nu er in kerkdiensten niet gezongen kan worden is het belangrijk om het lied niet helemaal te laten verstommen. God troont op de lofzangen van Israël – kan het niet in een viering dán daarbuiten, naar de mogelijkheden en omstandigheden. (En die ‘lofzangen’ zijn niet per se gelijk aan uitbundige samenzang van velen!)
      o Zing buiten, tijdens je fietstocht/wandeling (maar niet in de directe omgeving van anderen).

5. Het is en blijft anders


Een kerkdienst zonder (gemeente)zang, of met slechts een klein beetje, is behelpen. Het is goed om daar oog voor te hebben, blijvend! Want de kerkdienst verandert. Letterlijk, natuurlijk. Maar het is vooral ook de beleving die getroffen wordt. Hoe en wat, dat hangt af van dat wat je gewend was. Dat kan ook per persoon verschillen.
Maar hoe het ook is, de neiging bestaat om te gaan compenseren. Dat zou jammer zijn! Heb er oog voor wat dit met jou, met de gemeente doet. Heb ook oog voor dat wat het met de kerkdienst doet. Brengt het iets anders in beeld? Minder expressie, meer verstilling? Minder klanken, meer woorden? Iets anders?

Download de volledige tekst

(update 8 juli 2020)